صربستان پس از ووچیچ؛ سه ارزیابی چپ از پیروزی جنبش دانشجویی و چشم‌انداز تحولات / از قدرت جنبش اجتماعی تا مسئله سازمان‌یابی طبقه کارگر و محدودیت‌های تغییر سیاسی

اتحاد کارگران انقلابی ایران ||| تحولات اخیر صربستان و پیروزی انتخاباتی جنبش دانشجویی در بیست و پنجم اکتبر ۲۰۲۶، مرحله تازه‌ای در تاریخ سیاسی این کشور گشوده است. جنبشی که در پی فروریختن سایبان ایستگاه راه‌آهن نووی‌ساد در نوامبر ۲۰۲۴ و کشته‌شدن شانزده نفر آغاز شد، به‌تدریج به یک جنبش اجتماعی گسترده علیه فساد، اقتدارگرایی و ساختار قدرت سیاسی تبدیل شد و پس از نزدیک به دو سال مبارزه، به شکست انتخاباتی حزب حاکم الکساندر ووچیچ انجامید.
بااین‌حال، برای بخش مهمی از تحلیلگران چپ، اهمیت این تحول تنها در تغییر دولت خلاصه نمی‌شود. پرسش اساسی آن است که آیا جنبشی که توانست نظم سیاسی موجود را به چالش بکشد، قادر خواهد بود مناسبات اقتصادی و اجتماعی پشتیبان آن را نیز دگرگون کند؟
در میان تحلیل‌های منتشرشده، سه ارزیابی از سوی جریان‌های چپ، ابعاد متفاوت این مسئله را روشن می‌کنند.

ارزیابی نخست: پیروزی سازمان‌دهی مستقل اجتماعی بر قدرت سیاسی مستقر – نشریه «آلترناتیو سوسیالیستی» در تحلیل دهم نوامبر، شکست ووچیچ را پیش از هر چیز محصول سازمان‌دهی طولانی‌مدت و مستقل جنبش اجتماعی می‌داند. از این منظر، اهمیت تجربه صربستان در آن است که جنبش دانشجویی توانست بدون وابستگی تعیین‌کننده به احزاب سنتی مخالف، به نیرویی سیاسی در مقیاس ملی تبدیل شود. یکی از ویژگی‌های برجسته این جنبش، شکل‌گیری مجامع عمومی دانشجویی موسوم به «پلنوم‌ها» بود؛ نهادهایی که تصمیم‌گیری درباره اعتراضات، سازمان‌دهی فعالیت‌ها و تعیین جهت‌گیری‌های جنبش را بر مشارکت مستقیم اعضا استوار می‌کردند.
این شیوه سازمان‌دهی، علاوه بر گسترش مشارکت سیاسی جوانان، زمینه جلب حمایت معلمان، کارگران و بخش‌های دیگر جامعه را فراهم کرد. اعتصاب معلمان و حضور گروه‌های مختلف اجتماعی در اعتراضات نیز نشان داد که جنبش از محدوده دانشگاه‌ها فراتر رفته است.
در این ارزیابی، پیروزی انتخاباتی نتیجه قدرتی بود که پیش‌تر در خیابان‌ها، دانشگاه‌ها و شبکه‌های همبستگی اجتماعی شکل گرفته بود. اما همین واقعیت یک پرسش مهم را پیش می‌کشد: آیا با انتقال مبارزه به نهادهای حکومتی، سازمان‌های مستقل جنبش همچنان قادر خواهند بود نقش تعیین‌کننده خود را حفظ کنند؟
نگرانی اصلی این جریان آن است که نهادهای مشارکتی و دموکراتیک جنبش، پس از پیروزی انتخاباتی، به‌تدریج جای خود را به ساختارهای متعارف حزبی و پارلمانی بدهند. بنابراین، از منظر این ارزیابی، حفظ استقلال سازمانی و استمرار مشارکت مستقیم مردم، شرط مهم جلوگیری از محدودشدن دستاوردهای جنبش به جابه‌جایی قدرت سیاسی است.

پذیرایی از دانش آموزانی که از نووی ساد به بلگراد می روند – 20 اکتبر 2026

ارزیابی دوم: تغییر دولت بدون تغییر ساختار قدرت اقتصادی – دراگان پلاوشیچ، نویسنده چپ‌گرا، در تحلیل خود برای نشریه «کانترفایر» توجه را به محدودیت‌های ساختاری پیروزی جنبش دانشجویی جلب می‌کند. به اعتقاد او، کناررفتن ووچیچ به معنای فروپاشی شبکه‌های اقتصادی و سیاسی‌ای نیست که طی سال‌های گذشته در اطراف حکومت شکل گرفته‌اند. سرمایه‌داران بزرگ، گروه‌های صاحب نفوذ اقتصادی، شبکه‌های وابسته به قدرت و بخش‌هایی از دستگاه دولتی می‌توانند حتی پس از تغییر حکومت نیز موقعیت خود را حفظ کنند.

از این منظر، مسئله اصلی فقط برکناری یک رهبر اقتدارگرا نیست؛ بلکه مقابله با مناسباتی است که تمرکز ثروت و قدرت سیاسی را بازتولید می‌کنند. پلاوشیچ همچنین به نقش قدرت‌های خارجی، به‌ویژه اتحادیه اروپا، توجه می‌کند. او با اشاره به منافع اقتصادی اروپا در صربستان، از جمله قراردادهای مربوط به استخراج لیتیوم، هشدار می‌دهد که حمایت قدرت‌های اروپایی از تغییر سیاسی الزاماً به معنای حمایت از مطالبات اجتماعی و اقتصادی مردم نیست.
از نگاه او، دولت جدید ممکن است با فشارهایی روبه‌رو شود که اجرای اصلاحات اجتماعی را در تعارض با منافع سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی قرار دهد. به همین دلیل، او بر ضرورت حفظ استقلال سیاسی صربستان در برابر بلوک‌های قدرت تأکید می‌کند؛ استقلالی که نه به تبعیت از اتحادیه اروپا محدود شود و نه به وابستگی به روسیه یا چین بینجامد. در این ارزیابی، خطر اصلی آن است که پیروزی سیاسی جنبش، بدون تغییر در مناسبات مالکیت، توزیع ثروت و ساختار قدرت اقتصادی، به بازآرایی همان نظم پیشین با چهره‌هایی تازه منتهی شود.

ارزیابی سوم: جایگاه طبقه کارگر و محدودیت‌های جنبش دانشجویی – میرا گلاواردانوف، در مقاله‌ای برای حزب سوسیالیست بریتانیا در چهارم نوامبر، بر نقش سازمان‌یافته طبقه کارگر در تغییرات اجتماعی تأکید می‌کند که در دو ارزیابی پیشین نیز حضور دارد، اما در اینجا به موضوع مرکزی تبدیل می‌شود. به اعتقاد او، جنبش دانشجویی صربستان توانست حمایت گسترده اجتماعی به دست آورد، اما این حمایت به همان اندازه به اعتصاب‌های سازمان‌یافته در بخش‌های اصلی اقتصاد تبدیل نشد.
اعتصاب معلمان یکی از نمونه‌های مهم مشارکت کارگری بود، اما بخش‌های وسیع‌تری از طبقه کارگر، به‌رغم همدلی با جنبش، وارد اعتصاب‌های پایدار و هماهنگ نشدند. از جمله عوامل این وضعیت، ترس از اخراج و بیکاری، ضعف سازمان‌دهی مستقل کارگری و وابستگی بخشی از رهبری اتحادیه‌ها به ساختار قدرت پیشین عنوان می‌شود.
در این تحلیل، میان دو سطح از قدرت اجتماعی، یعنی قدرت بسیج خیابانی و قدرت سازمان‌یافته کارگران در محیط‌های کار تمایز گذاشته می‌شود. جنبش دانشجویی توانست از طریق تظاهرات گسترده، سازمان‌دهی اجتماعی و بسیج انتخاباتی، موازنه سیاسی را تغییر دهد. اما دگرگونی عمیق‌تر مناسبات اقتصادی، به مشارکت مستقیم و سازمان‌یافته مزدبگیران نیاز دارد.
این مسئله به‌ویژه در ارتباط با مطالباتی مانند افزایش دستمزدها، محدودکردن قراردادهای موقت، تقویت حق اعتصاب و مقابله با خصوصی‌سازی اهمیت پیدا می‌کند.
اجرای چنین برنامه‌هایی می‌تواند دولت جدید را در برابر مقاومت سرمایه‌داران داخلی و خارجی قرار دهد. در چنین شرایطی، میزان سازمان‌یافتگی و استقلال سیاسی طبقه کارگر می‌تواند بر سرنوشت اصلاحات اجتماعی تأثیر تعیین‌کننده‌ای داشته باشد. از این منظر، مسئله اصلی مرحله جدید تحولات صربستان، تبدیل حمایت اجتماعی از جنبش به قدرت مستقل و پایدار کارگران و مزدبگیران است.


این سه تحلیل، با وجود تفاوت در تأکیدهای نظری و سیاسی، در یک نکته اساسی اشتراک دارند: پیروزی انتخاباتی جنبش دانشجویی پایان مبارزه اجتماعی نیست.
ارزیابی نخست بر سازمان‌دهی مستقل، مجامع دموکراتیک و قدرت مشارکت مستقیم مردم تأکید می‌کند. ارزیابی دوم مسئله تداوم قدرت اقتصادی سرمایه‌داران، شبکه‌های وابسته به حکومت پیشین و فشارهای ژئوپلیتیکی را در مرکز توجه قرار می‌دهد. ارزیابی سوم بر ضرورت سازمان‌یابی مستقل طبقه کارگر و گسترش مبارزه از خیابان به محیط‌های کار انگشت می‌گذارد.

در کنار یکدیگر، این سه دیدگاه نشان می‌دهند که تغییر سیاسی، حتی هنگامی که حاصل یک جنبش اجتماعی گسترده باشد، لزوماً به تغییر مناسبات اقتصادی و اجتماعی نمی‌انجامد.
تجربه صربستان همچنین مسئله رابطه میان دموکراسی مستقیم و نهادهای نمایندگی سیاسی را مطرح می‌کند. مجامع دانشجویی در دوره مبارزه توانستند نقش مهمی در سازمان‌دهی مستقل ایفا کنند؛ اما استمرار این نقش در شرایط استقرار دولت جدید با دشواری‌های متفاوتی روبه‌رو خواهد بود. از سوی دیگر، چگونگی ارتباط جنبش دانشجویی با اتحادیه‌ها، کارگران صنعتی، کارکنان خدمات عمومی و دیگر گروه‌های مزدبگیر، می‌تواند بر دامنه و عمق تغییرات آینده اثر بگذارد.

تحولات صربستان نمونه‌ای مهم از ظرفیت جنبش‌های اجتماعی برای به چالش کشیدن ساختارهای تثبیت‌شده قدرت سیاسی است. سازمان‌دهی دانشجویی، گسترش همبستگی اجتماعی و استفاده از سازوکارهای مشارکتی، در این تجربه نقش برجسته‌ای داشته‌اند. امّا سه ارزیابی چپ نشان می‌دهند که مرحله پس از پیروزی انتخاباتی، پرسش‌های تازه و دشوارتری پیش می‌کشد.
آیا نهادهای مستقل جنبش می‌توانند در برابر جذب‌شدن در ساختارهای رسمی قدرت مقاومت کنند؟ آیا دولت جدید قادر خواهد بود منافع اقتصادی شبکه‌های مسلط را به چالش بکشد؟ و آیا طبقه کارگر خواهد توانست از موقعیت نیروی حامی جنبش به نیرویی سازمان‌یافته و مستقل در تعیین جهت تحولات تبدیل شود؟
پاسخ به این پرسش‌ها تعیین خواهد کرد که تجربه صربستان تا چه اندازه از تغییر حکومت فراتر می‌رود و به دگرگونی پایدار مناسبات اجتماعی و اقتصادی راه می‌گشاید.

دوشنبه بیست و چهارم آبان ماه 1405


نظر شما در مورد این نوشته چیست؟