اتحاد کارگران انقلابی ایران ||| نگاهی به مضمون سیاسی و اجتماعی شعارهای بازنشستگان در اصفهان، شوش، اهواز، کرمانشاه و تهران بیانگر نکات مهمی است.
شعارهای بازنشستگان در تجمعات اعتراضی اخیر در شهرهای مختلف، تصویری فراتر از نارضایتی نسبت به پایین بودن مستمریها، گرانی و مشکلات بیمه و درمان ارائه میکنند. در این شعارها، مطالبات معیشتی با انتقاد از ساختار قدرت، مخالفت با جنگ، دفاع از آزادیهای سیاسی و ضرورت همبستگی میان گروههای مختلف زحمتکشان پیوند خورده است.
بررسی شعارهای سردادهشده در اصفهان، شوش، اهواز، کرمانشاه و تهران نشان میدهد که دستکم بخشی از جنبش اعتراضی بازنشستگان در حال عبور از محدوده مطالبات صرفاً صنفی و گسترش افق اجتماعی و سیاسی خود است. البته باید میان مضمون شعارها و میزان فراگیری آنها در میان تمام شرکتکنندگان تفاوت گذاشت.
یک – از اعتراض به گرانی تا نقد قدرت سیاسی
یکی از ویژگیهای برجسته شعارها، تغییر مخاطب اعتراض از مدیران صندوقها و سازمانهای بیمهگر به نهادهای اصلی قدرت است. بازنشستگان تأمین اجتماعی در اهواز شعار دادند «هم مجلس، هم دولت، ظلم میکنن به ملّت». این شعار نشان میدهد که معترضان مشکلات معیشتی را صرفاً نتیجه عملکرد یک مدیر یا سازمان نمیدانند، بلکه مسئولیت آن را متوجه مجموعه نهادهای تصمیمگیر میکنند.
در اصفهان، بازنشستگان فولاد شعار دادند «حسین حسین شعارشون، دروغ و دزدی کارشون». این شعار، تضاد میان ادعاهای اخلاقی و مذهبی صاحبان قدرت و عملکرد آنان را هدف قرار میدهد. اعتراض در اینجا از انتقاد به ناکارآمدی اقتصادی فراتر میرود و مسئله صداقت، فساد و مشروعیت عملکرد حاکمان را مطرح میکند.
بنابراین در بخشی از شعارها، نارضایتی معیشتی به نقد سیاسی تبدیل میشود؛ هرچند این امر لزوماً به معنای یکسان بودن خواستههای سیاسی همه بازنشستگان نیست.
دو – پیوند نان و صلح؛ مخالفت با جنگ از موضع معیشت
یکی از مهمترین تحولات در زبان اعتراضات بازنشستگان، حضور آشکار شعارهای ضدجنگ در چند شهر است. در شوش «تورم، گرانی، نه به جنگ و ویرانی»، در کرمانشاه و تهران «مرگ بر گرانی، فقر و جنگ و ویرانی»، و «جنگافروزی کافیه، سفره ما خالیه».»
این شعارها جنگ و بحران معیشتی را دو مسئله جداگانه نمیبینند. از نگاه شعاردهندگان، هزینههای جنگ و تنشهای نظامی با کاهش رفاه، گسترش فقر و فشار بر زندگی حقوقبگیران ارتباط دارد.
اهمیت شعار «جنگافروزی کافیه، سفره ما خالیه» در آن است که مخالفت با جنگ را به تجربه ملموس زندگی روزمره پیوند میزند. این نوعی صلحخواهی اجتماعی و معیشتمحور است که حق زندگی، امنیت اقتصادی و رفاه عمومی را در برابر جنگ و ویرانی قرار میدهد.
تکرار این مضمون در چند شهر میتواند نشانه شکلگیری زبان مشترک اعتراضی باشد، هرچند بهتنهایی وجود هماهنگی تشکیلاتی میان تجمعات را اثبات نمیکند.
سه – از حقوق بازنشستگی تا آزادی زندانیان و مخالفت با اعدام
در کرمانشاه شعارهای زیر شنیده شد «کارگر زندانی، آزاد باید گردد» – «معلم زندانی، آزاد باید گردد» – «معترض زندانی، آزاد باید گردد». در تهران نیز بازنشستگان شعارهای «تا لغو حکم اعدام، ایستادهایم تا پایان» و «نه به اعدام، نه به اعدام» سر دادند.
این شعارها از مهمترین نشانههای گسترش افق سیاسی اعتراضات هستند. بازنشستگان در اینجا تنها خواستار افزایش مستمری یا بهبود بیمه درمانی نیستند، بلکه از حقوق دیگر گروههای اجتماعی دفاع میکنند.
حمایت از کارگران و معلمان زندانی، پیوندی میان مبارزات صنفی گروههای مختلف ایجاد میکند. مخالفت با اعدام نیز اعتراض را به حوزه حقوق انسانی و آزادیهای مدنی گسترش میدهد. در این سطح، بازنشستگان نه فقط بهعنوان گروهی مطالبهگر، بلکه بهعنوان بخشی از جامعه معترض ظاهر میشوند که سرنوشت خود را با حقوق و آزادیهای دیگران مرتبط میبیند.
چهار – خیابان و هویت مشترک زحمتکشان
در شوش، شعار زیر از نظر اجتماعی و سیاسی اهمیت ویژهای دارد «خیابان، سنگر زحمتکشان». در این شعار، خیابان صرفاً محل برگزاری تجمع نیست؛ به عرصه دفاع جمعی از منافع زحمتکشان تبدیل میشود. بهکارگیری واژه «زحمتکشان» بهجای «بازنشستگان» نیز معنادار است. این عنوان، کارگران شاغل، بازنشستگان، بیکاران و دیگر مزدبگیران را در یک هویت اجتماعی گستردهتر قرار میدهد.
در کرمانشاه نیز شعار «همبستگی، اتحاد، پایان ظلم و بیداد» بر ضرورت پیوند میان گروههای معترض تأکید میکند. در تهران نیز، شعار «بازنشسته مخابرات حمایتت میکنیم» نمونه مشخصتری از این همبستگی است. زیرا حمایت از گروهی دیگر از بازنشستگان را مستقیماً بیان میکند.
مجموع این شعارها نشانههایی از شکلگیری آگاهی مشترک طبقاتی و فراصنفی را در خود دارد؛ آگاهیای که میتواند زمینه همکاری میان بخشهای مختلف جنبش کارگری و بازنشستگی را تقویت کند.
پنج – از افزایش مستمری تا نقد سیاستهای اقتصادی
طرح دو شعارِ «دلار نفتی کجاست، تورمش مال ماست» و «کنترل نرخ ارز حق ماست حق ماست» در کرمانشاه و تهران، توجه معترضان به سیاستهای کلان اقتصادی را نشان میدهند. شعار نخست به توزیع درآمدهای نفتی و تحمیل هزینههای تورم به مردم اعتراض دارد. شعار دوم نیز نشان میدهد که مسئله بازنشستگان دیگر تنها میزان افزایش اسمی حقوق نیست، بلکه حفظ قدرت خرید در برابر کاهش ارزش پول و افزایش قیمتهاست.
در کرمانشاه هم چنین، شعار «نان گران، دارو گران، دولت شده دشمن جان» پیوند میان بحران معیشت، هزینه درمان و مسئولیت دولت را به زبانی تند بیان میکند. این شعارها نشان میدهند که بخشی از معترضان، بحران معیشتی را نتیجه تصمیمات اقتصادی و نحوه توزیع منابع میدانند و صرفاً به افزایش مقطعی مستمریها بسنده نمیکنند.
شش – بیاعتمادی به نهادهای رسمی نمایندگی
در تهران شعارِ «کانونهای بیخاصیت حق ماها رو خوردن» سر داده شد. این شعار مستقیماً عملکرد نهادهای رسمی نمایندگی بازنشستگان را زیر سؤال میبرد. اهمیت آن در این است که اعتراض تنها متوجه دولت و کارفرما نیست، بلکه نهادهایی را نیز در بر میگیرد که ظاهرا وظیفه دفاع از حقوق بازنشستگان را بر عهده دارند، اما عملا ابزارهای کنترل بازنشستگان در راستای سیاست های حاکمیت هستند. چنین شعاری بیانگر نارضایتی از فقدان استقلال، ناکارآمدی، عدم پاسخگویی و وابستگی نهادهای شبه کارگری ساخته شده از سوی حاکمیت است و مسئله ضرورت تشکلیابی مستقل و نمایندگی واقعی بازنشستگان را برجسته کند. هر چند از وجود این شعار نمیتوان نتیجه گرفت که تمام بازنشستگان نسبت به همه کانونهای موجود موضع یکسانی دارند.
هفت – تفاوت شهرها و شکلگیری زبان مشترک اعتراض
در کنار مضامین مشترک، شعارهای هر شهر تأکیدهای متفاوتی دارند. در اصفهان، انتقاد از فساد، دوگانگی گفتار و عملکرد صاحبان قدرت و فشار تورم برجسته است. در شوش، هویت زحمتکشان، خیابان بهعنوان عرصه مقاومت و مخالفت با جنگ حضور پررنگ دارد. در اهواز، مسئولیت مشترک مجلس و دولت در وضعیت مردم مستقیماً مطرح میشود. در کرمانشاه، دامنه شعارها گستردهتر است و از معیشت و توزیع ثروت تا آزادی زندانیان، مخالفت با جنگ و همبستگی اجتماعی را در بر میگیرد. در تهران، مخالفت با اعدام، حمایت از زندانیان و دیگر گروههای بازنشسته، انتقاد از سیاست ارزی و بیاعتمادی به کانونهای رسمی دیده میشود.
این تفاوتها نشان میدهند که اعتراضات بازنشستگان، در عین برخورداری از مطالبات مشترک، دارای تنوع سیاسی و اجتماعی هستند. البته روشن است که صرفا بر اساس بخشی از شعارهای گردآوری شده گروه هایی از بازنشستگان نمیتوان درباره میزان سیاسی بودن اعتراضات شهرهای مختلف رتبهبندی کرد.
سوال: آیا جنبش بازنشستگان وارد مرحله تازهای شده است؟
از مجموع شعارها میتوان سه گرایش مهم را تشخیص داد نخست، گسترش مطالبات از مسائل صنفی به مسائل عمومی جامعه؛ از افزایش مستمری و درمان رایگان تا آزادی زندانیان، مخالفت با اعدام و جنگ. دوم، تقویت هویت مشترک زحمتکشان؛ بازنشستگان در برخی شعارها خود را بخشی از مجموعه وسیعتری از کارگران، معلمان، حقوقبگیران و معترضان میبینند. سوم، گسترش نقد از مدیریت صندوقها به سیاستهای اقتصادی و ساختار تصمیمگیری؛ موضوعاتی مانند توزیع درآمد نفت، تورم، سیاست ارزی و مسئولیت دولت و مجلس وارد زبان اعتراض شدهاند.
بااینحال، باید میان گسترش مضامین سیاسی شعارها و شکلگیری یک جنبش فراصنفی سازمانیافته تفاوت گذاشت. برای سخن گفتن از مرحله تازهای از سازمانیابی، به شواهد بیشتری از هماهنگی پایدار، ارتباط میان تشکلها و اقدامات مشترک نیاز است.
جمعبندی: نان، آزادی و صلح در یک زبان اعتراضی
مهمترین ویژگی شعارهای بازنشستگان در این تجمعات، پیوند سه مطالبه بنیادین نان، آزادی و صلح است. نان، در اعتراض به فقر، تورم، کاهش قدرت خرید و مشکلات درمانی مطرح میشود. آزادی، در حمایت از کارگران و معلمان زندانی، دفاع از معترضان و مخالفت با اعدام نمود پیدا میکند. صلح نیز در شعارهایی که جنگافروزی را در برابر سفره خالی مردم قرار میدهند، جایگاهی آشکار یافته است.
این پیوند نشان میدهد که دستکم بخشی از بازنشستگان، بحران معیشتی را پدیدهای جدا از ساختار قدرت، سیاستهای اقتصادی، آزادیهای اجتماعی و جهتگیریهای کلان کشور نمیدانند. از این منظر، شعارهای اخیر صرفاً بیان نارضایتی از میزان مستمری نیستند؛ بلکه نشانه گسترش زبان سیاسی و اجتماعی اعتراض در میان بخشی از بازنشستگاناند.
اهمیت این تحول در آن است که مطالبه زندگی شایسته، دفاع از آزادی و مخالفت با جنگ در یک چارچوب مشترک قرار میگیرند. اگر این گرایش در اعتراضات آینده استمرار یابد و با پیوندهای عملی میان گروههای مختلف همراه شود، میتواند زمینهساز تحولی پایدارتر در جنبش بازنشستگان و ارتباط آن با دیگر جنبشهای اجتماعی و کارگری باشد.
یکشنبه بیست و چهارم آبان 1405

نظر شما در مورد این نوشته چیست؟